Zamanaşımı, bir hakkın veya yetkinin kanunda belirlenen süre içinde kullanılmaması nedeniyle artık zorla elde edilememesi ya da kovuşturulamamasıdır. Borçlar hukukunda genel zamanaşımı süresi on yıldır (TBK m.146); kira, faiz, ücret gibi dönemsel ve bazı meslek alacaklarında beş yıldır (TBK m.147). Ceza hukukunda dava zamanaşımı suçun cezasına göre sekiz ila otuz yıl arasında değişir (TCK m.66) ve hâkim tarafından re'sen gözetilir.
Bu yazıda özel hukuk ve ceza hukukundaki temel zamanaşımı sürelerini, sürenin başlangıcını, kesilme ve durma nedenlerini ve hak düşürücü süre ile farkını avukatın gündelik ihtiyacına göre özetliyoruz. Genel süre hesabı (gün, hafta, ay hesabı, tatil ve adli tatil) için hukuki süre hesaplama ve adli tatil yazısına bakabilirsiniz.
Borçlar hukukunda zamanaşımı süreleri nelerdir?
Borçlar hukukunda kural, kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacağın on yıllık zamanaşımına tabi olmasıdır (TBK m.146). Beş yıllık süre ise TBK m.147'de sayılan alacaklar için uygulanır. Bunların yanında haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme gibi alanlarda özel süreler bulunur.
| Alacak türü | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| Genel kural (sözleşmeden doğan alacaklar) | 10 yıl | TBK m.146 |
| Kira bedelleri (konut ve çatılı işyeri kiraları dahil), anapara faizleri ve diğer dönemsel edimler | 5 yıl | TBK m.147/1 |
| Otel, lokanta, pansiyon gibi yerlerdeki konaklama ve yeme-içme bedelleri | 5 yıl | TBK m.147/2 |
| Küçük sanat işleri ve küçük çaptaki perakende satımlar | 5 yıl | TBK m.147/3 |
| Ortaklık sözleşmesinden doğan alacaklar (ortaklar arası) | 5 yıl | TBK m.147/4 |
| Vekâlet, komisyon, acentelik, taşıma ve eser sözleşmelerinden doğan alacaklar (yüklenicinin ağır kusuru hariç) | 5 yıl | TBK m.147/5-6 |
| Haksız fiilden doğan tazminat | Öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıl | TBK m.72 |
| Sebepsiz zenginleşme | Öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde 10 yıl | TBK m.82 |
Avukatlık ücreti alacağı vekâlet sözleşmesinden doğduğu için, kural olarak TBK m.147 kapsamında beş yıllık zamanaşımına tabidir. Bu, büroların kendi alacak takibinde de gözden kaçırmaması gereken bir süredir. Ücret ve masrafın ayrı takibi için avukatlık ücreti ve masraf takibi yazısına bakabilirsiniz.
Süre ne zaman başlar?
Zamanaşımı, kural olarak alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar (TBK m.149). Dönemsel edimlerde her dönemin alacağı kendi muacceliyet tarihinden itibaren ayrı ayrı işler. Haksız fiilde ise öğrenme tarihi ve fiil tarihi olmak üzere iki ayrı başlangıç vardır.
Kesilme ve durma
- Kesilme (TBK m.154): Borçlunun borcu ikrar etmesi (faiz veya kısmi ödeme, rehin veya kefil verme dahil) ya da alacaklının dava açması, def'i ileri sürmesi veya icra takibi yapması zamanaşımını keser. Kesilmeyle süre yeniden başlar.
- Durma (TBK m.153): Belirli ilişkilerde (ör. eşler arasında evlilik süresince, velayet süresince) zamanaşımı başlamaz, başlamışsa durur.
Zamanaşımı özel hukukta bir def'idir: hâkim kendiliğinden dikkate almaz, borçlunun ileri sürmesi gerekir (TBK m.161). Bu yüzden davalı vekili için zamanaşımı def'inin cevap dilekçesinde ve süresinde ileri sürülmesi kritiktir. Pratik bir ön kontrol için zamanaşımı hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Ceza hukukunda dava zamanaşımı ne kadardır?
Ceza hukukunda dava zamanaşımı, suçun kanundaki cezasının üst sınırına göre belirlenir ve TCK m.66'da düzenlenir. Süre dolduğunda kamu davası düşer; zamanaşımı her aşamada re'sen gözetilir.
| Kanundaki ceza | Dava zamanaşımı |
|---|---|
| Ağırlaştırılmış müebbet hapis | 30 yıl |
| Müebbet hapis | 25 yıl |
| 20 yıldan az olmamak üzere hapis | 20 yıl |
| 5 yıldan fazla ve 20 yıldan az hapis | 15 yıl |
| 5 yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezası | 8 yıl |
Madde metni için TCK m.66 (dava zamanaşımı) sayfasına bakabilirsiniz. Süre hesabında suçun nitelikli hâllerine göre öngörülen ceza dikkate alınır; tekerrür ve takdiri indirim gibi şahsi nedenler kural olarak hesaba katılmaz.
Dava zamanaşımı ne zaman başlar ve nasıl kesilir?
- Başlangıç (TCK m.66/6): Tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği gün; teşebbüste son hareketin yapıldığı gün; kesintisiz suçlarda kesintinin bittiği gün; zincirleme suçta son suçun işlendiği gün.
- Durma (TCK m.67/1): Soruşturma veya kovuşturmanın başka bir merciden izin alınmasına ya da başka bir meselenin çözümüne bağlı olduğu hâllerde süre durur.
- Kesilme (TCK m.67/2): Şüpheli veya sanığın savcı huzurunda ifadesinin alınması veya sorguya çekilmesi, tutuklama kararı, iddianamenin düzenlenmesi ve mahkûmiyet kararı süreyi keser.
- Uzama sınırı (TCK m.67/4): Kesilme hâlinde süre yeniden başlar, ancak toplam süre kanundaki sürenin en fazla yarısı kadar uzayabilir.
Ön kontrol için ceza zamanaşımı hesaplama aracını kullanabilirsiniz. HAGB verilmiş dosyalarda denetim süresi boyunca zamanaşımının durduğunu unutmayın; ayrıntı için HAGB nedir yazısına bakın.
Ceza zamanaşımı dava zamanaşımından nasıl ayrılır?
Ceza zamanaşımı, kesinleşmiş bir mahkûmiyet hükmünün belirli süre infaz edilmemesi nedeniyle artık infaz edilememesidir ve TCK m.68'de düzenlenir. Dava zamanaşımı yargılama devam ederken, ceza zamanaşımı ise hüküm kesinleştikten sonra işler.
| Hükmedilen ceza | Ceza zamanaşımı |
|---|---|
| Ağırlaştırılmış müebbet hapis | 40 yıl |
| Müebbet hapis | 30 yıl |
| 20 yıl ve daha fazla hapis | 24 yıl |
| 5 yıldan fazla hapis | 20 yıl |
| 5 yıla kadar hapis | 10 yıl |
| Adli para cezası | 4 yıl |
Madde metni için TCK m.68 (ceza zamanaşımı) sayfasına bakabilirsiniz. Şikâyete bağlı suçlardaki altı aylık şikâyet süresi ise zamanaşımından farklı, ayrı bir süredir (TCK m.73).
Zamanaşımı ile hak düşürücü süre arasındaki fark nedir?
Hak düşürücü süre, hakkın kendisini belirli bir süreyle sınırlar; süre geçince hak tamamen sona erer ve hâkim bunu re'sen dikkate alır. Zamanaşımı ise hakkı ortadan kaldırmaz, yalnızca dava yoluyla zorla elde edilmesini engeller ve özel hukukta borçlu tarafından def'i olarak ileri sürülmelidir.
| Ölçüt | Zamanaşımı (özel hukuk) | Hak düşürücü süre |
|---|---|---|
| Sonuç | Hak eksik borca dönüşür, dava ile istenemez | Hak tamamen sona erer |
| Hâkimin dikkate alması | Def'i gerekir, re'sen gözetilmez | Re'sen gözetilir |
| Kesilme ve durma | Mümkün | Kural olarak mümkün değil |
| Sürenin geçmesinden sonra ödeme | Geri istenemez | Hak bulunmadığından tartışmalı |
| Örnek | TBK m.146, 147 | Boşanmada TMK m.166 bazı süreler, işe iade dava süresi, iptal davaları |
Bir sürenin zamanaşımı mı hak düşürücü süre mi olduğu bazen kanun metninden açıkça anlaşılmaz; bu durumda içtihada bakmak gerekir. Emsal karar arama ile ilgili Yargıtay kararlarını doğal dille bulabilirsiniz. Hak düşürücü sürelerin hesabı için hak düşürücü süre hesaplama aracını, işe iade özelindeki süreler için işe iade davası süreleri yazısını kullanabilirsiniz.
Büroda zamanaşımı riski nasıl takip edilir?
Zamanaşımı riski, dosya açıldığı anda bir kez hesaplanıp takvime "son dava tarihi" olarak yazıldığında yönetilebilir. Hesap hiç yapılmadığında ise müvekkil görüşmesinden aylar sonra fark edilir.
- İlk görüşmede tarih toplayın: Muacceliyet, öğrenme, fiil ve son ödeme tarihlerini müvekkilden belgeleriyle alın.
- Süreyi hesaplayın ve kaynağını yazın: Hangi maddeye göre hesapladığınızı dosya notuna ekleyin.
- Takvime erken uyarı koyun: Son günden yalnız birkaç gün önce değil, birkaç ay önce de hatırlatma kurun.
- Kesilmeyi kaydedin: Kısmi ödeme, ikrar veya icra takibi gibi kesen olayları tarihleriyle not edin ve süreyi yeniden hesaplayın.
- Çift kontrol: Zamanaşımına yakın dosyaları ikinci bir avukata kontrol ettirin.
Av. Asistan, UYAP ve UETS verisini tarayıcı eklentisiyle otomatik aktaran, Türk avukatlar için yapay zekâ destekli büro yönetim uygulamasıdır. UYAP entegrasyonu ile dosyaların kapak bilgisi, safahatı ve icra tahsilat/reddiyat kayıtları aktarılır; bu kayıtlar bir kesilme olayının (ör. kısmi tahsilat) tarihini görmeyi kolaylaştırır. Usul hukukundaki süreli işler kural motoruyla hesaplanır, adli tatil dahil takvime düşer. Maddi hukuktaki zamanaşımı ise olaya bağlı değerlendirme gerektirdiğinden, hesabı sizin yapıp görev ve hatırlatma olarak eklemeniz gerekir. Yapay zekâ asistanı süre hesaplamaz; yalnız belge özeti, belge üzerinde soru ve OCR gibi okuma işlerinde yardımcı olur. Bu ayrımı hukuk yapay zekâsı nedir yazısında açıkladık.
Hangi alanlarda özel zamanaşımı süreleri vardır?
Genel on yıllık ve beş yıllık sürelerin yanında, birçok özel kanunda o alana özgü zamanaşımı süreleri bulunur. Dosya açılırken önce özel bir sürenin bulunup bulunmadığına bakılmalı, yoksa genel kurala dönülmelidir. Aşağıdaki tablo sık karşılaşılan alanları gösterir; süreleri somut dosyada ilgili kanundan kontrol edin.
| Alan | Konu | Not |
|---|---|---|
| İş hukuku | Kıdem, ihbar, ücret, fazla çalışma, yıllık izin ücreti | 4857 s.K. ve ek düzenlemelerde 5 yıl öngörülmüştür |
| Kambiyo senetleri | Çek, bono, poliçe | TTK'da senet türüne ve borçluya göre farklı kısa süreler |
| Satış sözleşmesi | Ayıp nedeniyle sorumluluk | TBK'da teslimden itibaren işleyen kısa süreler; ağır kusurda istisna |
| Eser sözleşmesi | Taşınmaz yapı eserinde ayıp | TBK'da daha uzun özel süre |
| Sigorta | Sigorta sözleşmesinden doğan talepler | TTK'da özel süre |
| İcra hukuku | İlama dayanan alacaklar, takibin düşmesi | İİK'da ayrı zamanaşımı ve düşme süreleri |
İş hukukundaki süreleri ve dava şartı arabuluculuğun süreye etkisini kıdem ve ihbar tazminatı yazısında, icra takibinde zamanaşımı ve itiraz konularını ödeme emrine itiraz yazısında ele aldık. İcra dosyalarının genel takibi için icra dosyası takibi yazısına bakabilirsiniz.
Zamanaşımı def'i ne zaman ileri sürülmeli?
Davalı vekili için zamanaşımı def'i, cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir. Cevap süresi geçtikten sonra def'i ileri sürmek, savunmanın genişletilmesi yasağına takılabilir; karşı taraf açıkça muvafakat ederse veya ıslah yoluyla ileri sürülürse durum değişebilir. Bu nedenle cevap dilekçesi hazırlanırken alacağın muacceliyet tarihini hemen tespit etmek ve zamanaşımını ilk iş olarak kontrol etmek iyi bir alışkanlıktır.
Zamanaşımına uğramış alacak ödenirse ne olur?
Zamanaşımına uğramış bir alacak borçlu tarafından ödenirse, borçlu bunu sonradan geri isteyemez. Çünkü zamanaşımı borcu ortadan kaldırmaz, yalnız dava edilebilirliğini engeller; borç eksik borç olarak varlığını sürdürür. Hak düşürücü sürede ise hak ortadan kalktığından bu sonuç farklı değerlendirilir.
Sık Sorulan Sorular
Genel zamanaşımı süresi kaç yıldır?
Borçlar hukukunda kanunda aksine hüküm yoksa her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m.146). Kira, faiz ve vekâlet gibi TBK m.147'de sayılan alacaklarda süre beş yıldır.
Hâkim zamanaşımını kendiliğinden dikkate alır mı?
Özel hukukta hayır; borçlunun zamanaşımı def'ini ileri sürmesi gerekir. Ceza hukukunda ise dava ve ceza zamanaşımı re'sen gözetilir.
İcra takibi zamanaşımını keser mi?
Evet. TBK m.154 uyarınca icra takibi zamanaşımını keser ve süre yeniden başlar. Takip sırasındaki her icra işlemi de ayrıca kesme etkisi doğurabilir.
Ceza davasında zamanaşımı dolarsa ne olur?
Dava zamanaşımı dolduğunda kamu davası düşer; soruşturma aşamasındaysa kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Bu sonuç her aşamada re'sen gözetilir.
Hak düşürücü süre kesilir mi?
Kural olarak hayır. Hak düşürücü süreler kesilmez ve durmaz; süre geçince hak sona erer ve hâkim bunu kendiliğinden dikkate alır.
Yazıyı okudunuz.Şimdi büronuza taşıyın.
Emsal karar, süre takibi ve UYAP entegrasyonu tek platformda.
14 gün ücretsiz deneyin