AB Yapay Zekâ Yasası Türk Avukatları Nasıl Etkiler?

AB Yapay Zekâ Yasası (Regulation (EU) 2024/1689, kısaca EU AI Act), yapay zekâ sistemlerini risk seviyesine göre düzenleyen bir AB tüzüğüdür ve Türkiye'de doğrudan uygulanmaz. Ancak Türk avukatları dolaylı yollarla etkiler: AB pazarına yapay zekâ sistemi sunan veya AB'de çıktısı kullanılan Türk müvekkiller, AB'li müvekkillerin tedarikçilerine yüklediği sözleşmesel yükümlülükler ve büroların kullandığı yazılım tedarikçileri üzerinden. Tüzük 1 Ağustos 2024'te yürürlüğe girdi ve hükümleri aşamalı olarak uygulanmaya başladı; yüksek riskli sistemlere ilişkin bazı tarihler 2026'da yapılan değişiklikle ertelendi.

Bu yazıda tüzüğün temel yapısını, uygulama takvimini, Türk avukatlarını hangi yollardan etkilediğini ve büronuzun kendi yapay zekâ kullanımı için çıkarılabilecek dersleri anlatıyoruz. Yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir uyum çalışmasında güncel AB resmi metni esas alınmalıdır.

AB Yapay Zekâ Yasası nedir?

AB Yapay Zekâ Yasası, yapay zekâ sistemlerinin AB'de piyasaya sunulması, hizmete alınması ve kullanılmasına ilişkin kuralları risk temelli bir yaklaşımla belirleyen, doğrudan uygulanabilir bir AB tüzüğüdür. Tüzük olduğu için üye devletlerde ayrıca iç hukuka aktarılmaya ihtiyaç duymaz.

Tüzüğün mantığı dört katmanlı bir risk sınıflandırmasıdır:

Risk seviyesi	Örnek	Sonuç
Kabul edilemez risk	Sosyal puanlama, belirli manipülatif uygulamalar	Yasak
Yüksek risk	İstihdam, eğitim, kredi değerlendirmesi, adalet yönetimi gibi alanlarda kullanılan bazı sistemler	Risk yönetimi, veri yönetişimi, kayıt, insan gözetimi, uygunluk değerlendirmesi
Sınırlı risk (şeffaflık)	Sohbet botları, yapay zekâ ile üretilmiş içerik	Kullanıcıyı bilgilendirme ve etiketleme yükümlülükleri
Asgari risk	Spam filtresi, basit öneri sistemleri	Özel yükümlülük yok

Bunlara ek olarak, büyük dil modelleri gibi genel amaçlı yapay zekâ modelleri (GPAI) için ayrı yükümlülükler (teknik dokümantasyon, telif politikası, eğitim verisi özeti; sistemik riskli modellerde ek değerlendirmeler) öngörülmüştür.

AB Yapay Zekâ Yasası ne zaman uygulanıyor?

Tüzük 1 Ağustos 2024'te yürürlüğe girmiş, hükümleri ise kademeli bir takvimle uygulanmaya başlamıştır. 2026'da kabul edilen "Digital Omnibus on AI" değişikliği, yüksek riskli sistemlere ilişkin tarihleri ileri atmıştır.

Tarih	Uygulanmaya başlayan hükümler
1 Ağustos 2024	Tüzüğün yürürlüğe girmesi
2 Şubat 2025	Yasak uygulamalar ve yapay zekâ okuryazarlığı yükümlülüğü
2 Ağustos 2025	Genel amaçlı yapay zekâ modelleri, yönetişim yapısı, yaptırım hükümleri
2 Ağustos 2026	Tüzüğün genel uygulanması; şeffaflık yükümlülükleri (m.50)
2 Aralık 2027	Ek III'teki bağımsız yüksek riskli sistemler (değişiklikle ertelenen tarih)
2 Ağustos 2028	Ek I kapsamındaki ürünlere gömülü yüksek riskli sistemler (değişiklikle ertelenen tarih)

Takvimdeki tarihler değişikliklere açık olduğundan, bir müvekkile uyum danışmanlığı verirken güncel konsolide metni EUR-Lex üzerinden kontrol etmeniz gerekir.

AB Yapay Zekâ Yasası Türkiye'de uygulanır mı?

Hayır, AB Yapay Zekâ Yasası Türkiye'de doğrudan uygulanan bir hukuk kuralı değildir; Türk mahkemeleri ve idaresi açısından bağlayıcı bir norm oluşturmaz. Ancak tüzüğün bölge dışı (ekstra-territoryal) etkisi vardır: AB dışında yerleşik olsa da AB pazarına yapay zekâ sistemi sunan sağlayıcılar ve çıktısı AB'de kullanılan sistemlerin sağlayıcı ve kullanıcıları tüzük kapsamına girebilir (m.2).

Türkiye'de yapay zekâya özgü genel bir kanun bulunmamaktadır; yapay zekâ kullanımı bugün ağırlıklı olarak KVKK, Avukatlık Kanunu'ndaki sır saklama yükümlülüğü, tüketici ve rekabet mevzuatı gibi genel kurallarla değerlendirilmektedir. Meclise sunulmuş yapay zekâ kanun teklifleri gündeme gelmiş olsa da yasalaşma durumu takip edilmelidir.

Türk avukatlarını hangi yollardan etkiler?

AB Yapay Zekâ Yasası Türk avukatlarını dört dolaylı yoldan etkiler: müvekkil danışmanlığı, sözleşmeler, uyuşmazlıklar ve büronun kendi kullandığı araçlar.

1. AB'ye ürün sunan müvekkiller

Türkiye'de yazılım geliştiren ve AB'deki müşterilere yapay zekâ içeren ürün satan şirketler, sağlayıcı sıfatıyla tüzük kapsamına girebilir. Özellikle insan kaynakları (aday eleme), eğitim (sınav değerlendirme) veya kredi skorlaması gibi alanlarda çalışan müvekkillerin ürünleri yüksek riskli kategoriye düşebilir. Bu müvekkillere risk sınıflandırması, dokümantasyon ve AB'deki yetkili temsilci gibi konularda danışmanlık gerekebilir.

2. AB'li şirketlerin tedarik zinciri

AB'deki şirketler, Türk tedarikçilerinden (yazılım, veri etiketleme, çağrı merkezi, dış kaynak hizmetleri) sözleşmeyle yapay zekâ uyum taahhütleri isteyebilir. Bu da Türk avukatın masasına sözleşme incelemesi ve müzakere olarak gelir: denetim hakkı, bilgi verme yükümlülüğü, tazminat ve sorumluluk maddeleri.

3. Uyuşmazlıklar ve tahkim

AB hukukuna tabi sözleşmelerde yapay zekâ uyumsuzluğu bir ayıp, sözleşmeye aykırılık veya tazminat konusu olarak ileri sürülebilir. Türk avukatın, AB'li taraf veya AB hukukuna tabi tahkimde bu tüzüğü bilmesi gerekir.

4. Büronun kendi yapay zekâ kullanımı

Türkiye'deki bir büronun avukatlık hizmetinde yapay zekâ kullanması kural olarak tüzüğün doğrudan kapsamında değildir. Yine de tüzüğün ilkeleri (insan gözetimi, şeffaflık, kayıt tutma, okuryazarlık) iyi uygulama için yol gösterir. Tüzükte "adalet yönetimi" ile ilgili bazı sistemler (yargı makamına olguları ve hukuku araştırma ve yorumlamada yardım etmeye yönelik olanlar) yüksek riskli alanlar arasında sayılmıştır; bu, hukuk alanındaki yapay zekâ araçlarının AB'de nasıl görüldüğüne dair önemli bir işarettir.

AB Yapay Zekâ Yasası ile KVKK ve GDPR ilişkisi nedir?

AB Yapay Zekâ Yasası, kişisel verilerin korunmasına ilişkin GDPR'nin yerini almaz; ikisi birlikte uygulanır. Türkiye açısından ise yapay zekâ ile kişisel veri işlenmesinde temel çerçeve KVKK'dır.

Avukat açısından pratik sonuç şudur: yapay zekâ aracına müvekkil verisi gönderiyorsanız, AB tüzüğünden bağımsız olarak KVKK'daki işleme şartları, aydınlatma yükümlülüğü ve yurt dışına aktarım kuralları uygulanır. Yapay zekâ hizmetlerinin çoğu yurt dışı sunucularda çalıştığından, aktarım boyutu özellikle önemlidir. Bu konuyu avukatlar için yapay zekâ ve KVKK yazımızda ayrıntılı ele aldık. Aydınlatma metni hazırlarken KVKK aydınlatma metni oluşturucu aracından yararlanabilirsiniz.

Büronuz için tüzükten hangi dersler çıkarılabilir?

Tüzük sizi doğrudan bağlamasa da, ilkeleri büroda yapay zekâ kullanımını düzenlemek için kullanışlı bir kontrol listesi sunar.

1. Okuryazarlık: Yapay zekâ kullanan herkes (avukat, stajyer, sekreter) aracın ne yaptığını ve sınırlarını bilmeli. Uydurma içtihat riski bunun en somut örneğidir; bkz. yapay zekâ uydurma içtihat riski.
2. İnsan gözetimi: Yapay zekâ çıktısı, bir avukat tarafından okunup onaylanmadan dışarı çıkmamalı.
3. Şeffaflık: Müvekkile, işinde yapay zekâ kullanıldığını ve hangi amaçla kullanıldığını açıklamak güven sağlar.
4. Kayıt: Hangi belgelerin yapay zekâya gönderildiği ve hangi amaçla kullanıldığı izlenebilir olmalı.
5. Kapsam sınırı: Hassas dosyaların (ör. ceza dosyaları) yapay zekâya gitmesini engelleyen bir kural koyun.
6. Tedarikçi sorgulaması: Kullandığınız aracın verileri nerede işlediğini, saklayıp saklamadığını yazılı olarak öğrenin.

Bu ilkelerin büro güvenliğiyle birleştiği noktalar için hukuk bürosu siber güvenlik yazımıza, veri kaybına karşı önlemler için hukuk bürosunda veri yedekleme yazımıza bakabilirsiniz.

Av. Asistan'da yapay zekâ kullanımı nasıl sınırlandırılır?

Av. Asistan, UYAP ve UETS verisini tarayıcı eklentisiyle otomatik aktaran, Türk avukatlar için yapay zekâ destekli büro yönetim uygulamasıdır. Uygulamadaki yapay zekâ kullanımı, yukarıdaki ilkelerle uyumlu birkaç kural üzerine kuruludur:

• İlk kullanımda yurt dışı aktarım bilgilendirmesiyle açık onay istenir; onay yoksa istek reddedilir.
• Ceza dosyalarında yapay zekâ sunucu tarafında kapalıdır.
• Tebligatlar ve ekleri hiçbir koşulda yapay zekâya gönderilmez.
• Dosya bazında "yapay zekâya gönderme" işareti konulabilir.
• Av. Asistan yapay zekâ asistanı belge özeti, belge üzerinde soru, OCR ve emsal karar aramada sorgu geliştirme yapar; hukuki görüş vermez, strateji kurmaz, süre hesaplamaz. Çıktı kaynak değildir, doğrulanmalıdır.

Bu kurallar AB tüzüğüne uyum beyanı değildir; büronun yapay zekâ kullanımını kontrol altında tutmasına yardım eden ürün tercihleridir. Yapay zekâ kullanımının genel çerçevesi için avukatlar için yapay zekâ uygulamaları yazısına bakabilirsiniz.

AB'ye ürün sunan müvekkile danışmanlıkta ilk sorular neler?

AB pazarına yapay zekâ içeren ürün veya hizmet sunan bir Türk müvekkille çalışırken ilk iş, müvekkilin tüzük karşısındaki rolünü ve sisteminin risk sınıfını belirlemektir. Yükümlülüklerin büyük kısmı bu iki sorunun yanıtına bağlıdır.

1. Rol: Müvekkil sistemi geliştirip kendi adıyla mı sunuyor (sağlayıcı), başkasının sistemini kendi işinde mi kullanıyor (kullanıcı/uygulayıcı), yoksa ithalatçı veya dağıtıcı mı?
2. Yapay zekâ sistemi tanımı: Ürün tüzükteki yapay zekâ sistemi tanımına giriyor mu? Basit kural tabanlı yazılımlar her zaman kapsamda değildir.
3. Yasak uygulama kontrolü: Ürünün herhangi bir işlevi yasaklı uygulamalar listesine yaklaşıyor mu?
4. Yüksek risk kontrolü: Kullanım amacı Ek III'teki alanlardan birine (ör. istihdam, eğitim, temel hizmetlere erişim) giriyor mu?
5. Şeffaflık: Ürün kullanıcıyla doğrudan etkileşiyor mu, sentetik içerik üretiyor mu? Bu durumda bilgilendirme ve etiketleme gerekir.
6. Genel amaçlı model kullanımı: Ürün, üçüncü taraf bir büyük dil modeli üzerine mi kurulu? Model sağlayıcısının yükümlülükleri ile müvekkilin yükümlülükleri ayrıştırılmalıdır.
7. Temsilci: AB dışında yerleşik sağlayıcılar için yetkili temsilci atanması gerekip gerekmediği değerlendirilmelidir.

Bu sorular, çoğu durumda AB'deki bir hukuk bürosu ile birlikte çalışmayı gerektiren daha ayrıntılı bir uyum çalışmasının başlangıcıdır. Türk avukatın katkısı, müvekkilin ürününü ve iş modelini tanıyan taraf olarak doğru soruları erken sormaktır.

Tüzüğe aykırılığın yaptırımları nelerdir?

Tüzük, ihlalin türüne göre kademelendirilmiş idari para cezaları öngörür; en ağır cezalar yasak uygulamalar için, daha düşük kademeler diğer yükümlülüklerin ihlali ve yetkililere yanlış bilgi verilmesi için belirlenmiştir. Cezalar sabit bir tutar veya şirketin dünya genelindeki yıllık cirosunun belirli bir yüzdesi şeklinde hesaplanır ve KOBİ'ler için daha düşük üst sınır uygulanır.

Türk müvekkil açısından pratik risk yalnız para cezası değildir: ürünün AB pazarından çekilmesi, AB'li müşterilerin sözleşmeyi feshetmesi ve itibar kaybı da gündeme gelebilir. Bu nedenle uyum çalışması, sözleşme portföyünün gözden geçirilmesini de içermelidir.

Sık Sorulan Sorular

AB Yapay Zekâ Yasası'nın resmi adı ve numarası nedir?

Regulation (EU) 2024/1689, yani yapay zekâya ilişkin uyumlaştırılmış kuralları belirleyen AB tüzüğüdür. Kamuoyunda EU AI Act olarak bilinir.

Türkiye'deki bir hukuk bürosu bu tüzüğe uymak zorunda mı?

Kural olarak hayır; tüzük Türkiye'de doğrudan uygulanmaz. Ancak büro AB pazarına yapay zekâ sistemi sunuyorsa veya AB'li müvekkille sözleşmesel taahhüt altına girmişse durum farklılaşabilir.

Tüzük hangi tarihte tamamen uygulanır hale geliyor?

Genel uygulama tarihi 2 Ağustos 2026'dır. Yüksek riskli sistemlere ilişkin bazı hükümler, 2026'daki değişiklikle 2 Aralık 2027 ve 2 Ağustos 2028'e ertelenmiştir. Güncel tarihleri resmi metinden kontrol edin.

Hukuk alanındaki yapay zekâ araçları yüksek riskli mi sayılıyor?

Tüzük, yargı makamlarına olguları ve hukuku araştırma ve yorumlamada yardım etmeye yönelik bazı sistemleri yüksek riskli alanlar arasında sayar. Bir avukatın belge özetlemek için kullandığı araç her durumda bu kapsama girmez; değerlendirme somut kullanım amacına göre yapılır.

Yapay zekâ kullanırken KVKK yine uygulanır mı?

Evet. AB tüzüğünden bağımsız olarak, Türkiye'de kişisel veri işleyen her yapay zekâ kullanımında KVKK kuralları ve yurt dışına aktarım hükümleri uygulanır.