Boşanma Davası Süreci: Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanma Adımları

Türk hukukunda boşanma iki yoldan yürür: en az bir yıl sürmüş evlilikte eşlerin birlikte başvurusu veya birinin davasını diğerinin kabulüyle görülen anlaşmalı boşanma (TMK m.166/3) ve Türk Medeni Kanunu m.161-166'da sayılan sebeplerden birinin ispatına dayanan çekişmeli boşanma. Anlaşmalı boşanmada hâkim eşleri bizzat dinler ve protokolü uygun bulursa genellikle ilk duruşmada karar verir; çekişmeli boşanmada ise dilekçeler, ön inceleme, tahkikat ve sözlü yargılama aşamaları izlenir. Her iki yolda da görevli mahkeme aile mahkemesidir.

Bu rehber, boşanma dosyasını üstlenen avukat için iki yolun şartlarını, adımlarını, fer'i talepleri ve takip edilmesi gereken süreleri bir arada sunar. Nafaka ve mal rejimi hesapları için nafaka hesaplama ve mal rejimi paylaşımı araçlarından yararlanabilirsiniz.

Boşanma sebepleri nelerdir?

Türk Medeni Kanunu, boşanma sebeplerini özel ve genel sebepler olarak sınırlı sayıda düzenler. Dava dilekçesinde hangi sebebe dayanıldığı açıkça gösterilmelidir, çünkü ispat yükü, süreler ve kusur değerlendirmesi sebebe göre değişir.

Sebep	TMK maddesi	Önemli not
Zina	m.161	Öğrenmeden 6 ay, her halde 5 yıl içinde dava; affeden eşin dava hakkı yoktur
Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış	m.162	Öğrenmeden 6 ay, her halde 5 yıl içinde dava
Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme	m.163	Birlikte yaşamanın çekilmez hale gelmesi gerekir
Terk	m.164	En az 6 ay ayrılık, hâkim veya noter aracılığıyla ihtar, ihtardan sonra 2 ay bekleme
Akıl hastalığı	m.165	İyileşmesinin olanaksızlığı resmi sağlık kurulu raporuyla saptanmalı
Evlilik birliğinin temelinden sarsılması	m.166/1-2	Genel sebep; en sık başvurulan yol
Anlaşma	m.166/3	Evlilik en az 1 yıl sürmüş olmalı
Fiili ayrılık	m.166/4	Önceki boşanma davasının reddi kesinleştikten sonra 3 yıl ortak hayatın yeniden kurulamaması

Özel sebeplerdeki 6 aylık ve 5 yıllık süreler hak düşürücü niteliktedir; mahkeme bunları kendiliğinden gözetir. Bu sürelerin başlangıcını (öğrenme tarihini) dosyada belgelemek, ilk görüşmede yapılması gereken işlerdendir. Hak düşürücü sürelerin hesabı için hak düşürücü süre hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

Anlaşmalı boşanmanın şartları nelerdir?

Anlaşmalı boşanma için dört şart birlikte aranır: evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, eşlerin birlikte başvurması veya bir eşin açtığı davayı diğerinin kabul etmesi, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumu hakkındaki protokolün hâkimce uygun bulunması (TMK m.166/3).

Protokolde bulunması gereken başlıklar

• Velayet: Ortak çocukların velayetinin kime bırakılacağı; çocuğun üstün yararı hâkimin re'sen gözettiği bir ölçüttür.
• Kişisel ilişki: Velayeti almayan ebeveynle görüşme günleri, bayram ve tatil düzenlemesi.
• İştirak nafakası: Çocuk için ödenecek tutar, ödeme günü ve artış yöntemi.
• Yoksulluk nafakası: Talep edilip edilmediği, tutarı veya karşılıklı feragat.
• Maddi ve manevi tazminat: Talep veya feragat.
• Mal rejimi: Tasfiyenin protokolde yapılıp yapılmadığı; ayrık bırakılan talepler açıkça yazılmalı.
• Yargılama giderleri ve vekâlet ücreti: Kimin üzerinde kalacağı.

Hâkim protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; taraflar bu değişiklikleri kabul ederse anlaşmalı boşanma kararı verilir. Bir yıllık süre dolmadan veya taraflardan biri duruşmada iradesinden dönerse dava, çekişmeli boşanma olarak devam eder. Bu nedenle protokolün tarafların gerçek iradesini yansıtması ve özellikle mal rejimi konusunda "hiçbir talebimiz yoktur" gibi geniş feragat ifadelerinin müvekkile ayrıca açıklanması önemlidir.

Çekişmeli boşanma davası hangi adımlarla ilerler?

Çekişmeli boşanma davası yazılı yargılama usulüne tabidir ve HMK'nın genel aşamalarını izler. Ortalama süre mahkemenin iş yüküne, tanık sayısına ve sosyal inceleme raporuna göre değişir; bu nedenle müvekkile kesin süre taahhüt edilmemelidir.

1. Dava dilekçesi: Dayanılan sebep, olaylar, deliller (tanık, mesaj kayıtları, sağlık raporu) ve fer'i talepler (velayet, nafaka, tazminat).
2. Tedbir talepleri: Dava süresince tedbir nafakası, konutun kullanımı, çocuğun geçici velayeti (TMK m.169).
3. Cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri: Karşı taraf karşı dava (birleşen veya karşılık dava) açabilir.
4. Ön inceleme: Uyuşmazlık konuları belirlenir, sulh imkânı değerlendirilir.
5. Tahkikat: Tanıklar dinlenir, sosyal inceleme raporu alınır, gerekirse çocuk uzmanı görüşü istenir.
6. Sözlü yargılama ve karar: Kusur durumu belirlenir; fer'i talepler hükme bağlanır.
7. Kanun yolu: Kararın tebliğinden itibaren istinaf, ardından temyiz.

Kanun yolu sürelerinin ve incelemenin kapsamının farkları için istinaf ve temyiz farkı yazısına bakabilirsiniz. Boşanma hükmü kesinleşmeden eşler yeniden evlenemez ve mal rejimi tasfiyesi gibi bazı talepler kesinleşmeye bağlıdır; kesinleşme şerhinin takibi dosya yönetiminin parçasıdır.

Yetkili mahkeme hangisidir, arabuluculuk zorunlu mu?

Boşanma davasında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m.168). Görevli mahkeme 4787 sayılı Kanun uyarınca aile mahkemesidir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.

Boşanma ve buna bağlı velayet gibi talepler, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği konular olduğundan dava şartı arabuluculuk kapsamında değildir. Arabuluculuğun hangi uyuşmazlıklarda zorunlu olduğu dava şartı arabuluculuk rehberinde özetlenmiştir.

Nafaka, tazminat ve mal rejimi nasıl değerlendirilir?

Nafaka türleri

• Tedbir nafakası (TMK m.169): Dava süresince eşin ve çocukların geçimi için; kusur aranmaz.
• Yoksulluk nafakası (TMK m.175): Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek ve kusuru daha ağır olmayan eş lehine.
• İştirak nafakası (TMK m.182): Velayeti almayan ebeveynin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılımı.

Nafaka tutarı, tarafların gelir ve giderlerine göre belirlenir; sabit bir oran yoktur. Hazırlık aşamasında gelir-gider dökümünü çıkarmak için nafaka hesaplama aracı bir başlangıç noktası sunar.

Maddi ve manevi tazminat

Kusursuz veya daha az kusurlu eş, boşanma yüzünden mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenmişse kusurlu taraftan maddi tazminat; kişilik hakkı saldırıya uğramışsa manevi tazminat isteyebilir (TMK m.174). Kusur tespiti tahkikatın merkezindedir; tanık beyanlarının olay ve tarih bazında düzenlenmesi bu nedenle önemlidir.

Mal rejimi

1 Ocak 2002 sonrası edinilen mallar için yasal mal rejimi edinilmiş mallara katılmadır (TMK m.202). Mal rejimi, boşanma davasının açıldığı tarihte sona erer ve tasfiye bu tarihe göre yapılır. Katılma alacağı ve değer artış payı davaları ayrı açılabilir; boşanma kararının kesinleşmesi beklenir. Paylaşım senaryolarını ön değerlendirmek için mal rejimi paylaşımı aracını kullanabilirsiniz.

Boşanma dosyasında hangi süreler takip edilmeli?

Boşanma dosyasında süreler dağınıktır: bir kısmı hak düşürücü, bir kısmı usul süresidir. Aşağıdaki liste, dosya açılışında takvime işlenmesi gerekenleri toplar:

• Özel boşanma sebeplerinde 6 ay ve 5 yıllık hak düşürücü süreler.
• Terkte ihtarın tebliği ve ihtardan sonraki 2 aylık bekleme süresi.
• Dilekçeler aşamasındaki iki haftalık süreler.
• Kararın tebliğinden itibaren istinaf süresi.
• Boşanmadan doğan nafaka ve tazminat talepleri için kesinleşmeden itibaren 1 yıllık zamanaşımı (TMK m.178); zamanaşımı ile hak düşürücü süre farkı için zamanaşımı süreleri rehberine bakabilirsiniz.
• Mal rejimi tasfiyesine ilişkin davalar.

Boşanma dosyasında beklenen süreyi ve önemli tarihleri kabaca planlamak için boşanma süresi hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Usul sürelerinin adli tatille birlikte hesabı için hukuki süre hesaplama ve adli tatil rehberine bakın. Aile mahkemelerinde görülen bazı işler adli tatilde de görülür; bu nedenle tatile güvenip süreyi uzatmadan önce işin niteliğini kontrol edin.

İlk müvekkil görüşmesinde neler sorulmalı?

Boşanma dosyasının yönü çoğu zaman ilk görüşmede belirlenir: anlaşmalı yolun mümkün olup olmadığı, hangi sebebe dayanılacağı ve hangi delillerin korunması gerektiği bu görüşmede netleşir. Aşağıdaki sorular, görüşme notunu düzenli tutmak için kullanılabilir:

1. Evlilik tarihi: Evlilik bir yılı doldurdu mu? Doldurmadıysa anlaşmalı boşanma seçeneği şimdilik kapalıdır.
2. Karşı tarafın tutumu: Eş boşanmayı ve mali sonuçları konuşmaya açık mı? Protokol taslağı üzerinde uzlaşma ihtimali var mı?
3. Olaylar ve tarihler: Dayanılacak olaylar hangi tarihte yaşandı, müvekkil bunları ne zaman öğrendi? Özel sebeplerde hak düşürücü sürenin başlangıcı bu yanıta bağlıdır.
4. Deliller: Tanıklar kimler, olayları doğrudan mı gördüler? Mesaj, e-posta, sağlık raporu, kolluk kaydı gibi belgeler mevcut mu ve hukuka uygun elde edilmiş mi?
5. Çocuklar: Ortak çocukların yaşı, okulu, kiminle yaşadığı, sağlık ve özel ihtiyaçları.
6. Gelir ve giderler: İki eşin gelirleri, kira, kredi borçları, çocuk giderleri; nafaka talebinin dayanağı bu tablodur.
7. Mal varlığı: Evlilik tarihinden sonra edinilen taşınmaz, araç, banka hesabı ve şirket payları; edinme tarihleri ve ödeme kaynakları.
8. Acil tedbir ihtiyacı: Konutun kullanımı, şiddet riski, çocuğun geçici velayeti; gerekirse koruma tedbirleri ayrıca değerlendirilir.

Bu bilgilerin dosyaya düzenli kaydı, hem dilekçenin hazırlanmasını hızlandırır hem de dosya büroda başka bir avukata devredildiğinde bilgi kaybını önler. Müvekkille yazışmaların ve bilgilendirmelerin düzeni için müvekkil ilişkileri yönetimi yazısına da bakabilirsiniz.

Büroda boşanma dosyası nasıl yönetilir?

Boşanma dosyalarında en hassas unsur müvekkil verisidir: sağlık raporları, mesaj kayıtları, çocuklara ilişkin bilgiler. Bu veriler hem KVKK kapsamında özel nitelikli kişisel veri içerebilir hem de müvekkil açısından en mahrem bilgilerdir. Yapay zekâ araçları kullanılacaksa hangi verinin nereye gittiğini bilmek gerekir; konu avukatlar için yapay zekâ ve KVKK yazısında ele alınmıştır.

Av. Asistan, UYAP ve UETS verisini tarayıcı eklentisiyle otomatik aktaran, Türk avukatlar için yapay zekâ destekli büro yönetim uygulamasıdır. UYAP entegrasyonu ile aile mahkemesi dosyalarınızın duruşmaları takvime düşer ve duruşmadan 24 saat ve 1 saat önce bildirim alırsınız; dosyaya sosyal inceleme raporu gibi yeni bir evrak düştüğünde haberdar olursunuz. UETS e-tebligat entegrasyonu, e-tebligatın 5. günün sonunda tebliğ sayılmasını otomatik hesaplayarak istinaf gibi sürelerin takvime düşmesini sağlar. Hassas dosyalarda dosya bazlı "yapay zekâya gönderme" işaretiyle o dosyanın belgelerini yapay zekâ işleminin dışında tutabilirsiniz. Benzer uyuşmazlıklarda kusur ve tazminat değerlendirmesine ilişkin içtihat için yapay zekâ ile emsal karar arama rehberine bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Anlaşmalı boşanma için evliliğin ne kadar sürmüş olması gerekir?

TMK m.166/3 uyarınca evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir. Bir yıl dolmadan anlaşmalı boşanma kararı verilemez; bu durumda dava ancak çekişmeli boşanma olarak, bir boşanma sebebinin ispatıyla yürüyebilir.

Anlaşmalı boşanma davası kaç duruşmada biter?

Şartlar sağlanmışsa ve hâkim protokolü uygun bulursa anlaşmalı boşanma genellikle ilk duruşmada karara bağlanır. Duruşma tarihi mahkemenin iş yüküne göre değişir.

Boşanma davası hangi mahkemede açılır?

Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m.168).

Boşanma davasından önce arabulucuya gitmek zorunlu mu?

Hayır. Boşanma, tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği bir konu olduğu için dava şartı arabuluculuk kapsamında değildir.

Mal paylaşımı boşanma davasında mı istenir?

Mal rejiminin tasfiyesi genellikle ayrı bir davada istenir ve boşanma kararının kesinleşmesi beklenir. Anlaşmalı boşanmada ise taraflar tasfiyeyi protokolde düzenleyebilir.

Boşanma dosyasındaki belgeler yapay zekâya gönderilir mi?

Av. Asistan'da yapay zekâ ilk kullanımda açık onay ister; onay yoksa istek reddedilir. Dosya bazlı "yapay zekâya gönderme" işaretiyle hassas bir dosyayı tamamen dışarıda tutabilirsiniz. Tebligatlar ve ekleri hiçbir koşulda yapay zekâya gönderilmez.